Class 10 Compulsory Nepali notes and question bank — NEB Exam

Compulsory Nepali

Class 10 - 11 Chapters

विषय कोड : 1021

NEB — कक्षा X

2082 BP

पुरानो प्रश्नपत्र

Class 10 Compulsory Nepali पुरानो प्रश्नपत्र 2082 BP

विद्यार्थीहरूले सकेसम्म आफ्नै शब्दमा उत्तर दिनुपर्नें छ । दायाँ किनारामा दिइएको अङ्कले पूर्णाङ्क जनाउँछ ।

समय : 3 Hoursपूर्णाङ्क : 75

उत्तीर्णाङ्क : 32

सबै प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।

This old question paper is for Class 10 Compulsory Nepali, 2082 BP (subject code 1021), carrying full marks of 75 with a pass mark of 32, to be completed within 3 Hours. Model answers are available for questions that have one — reveal them with a free account (a few reveals) or a paid plan (unlimited).

१.

दिएका निर्देशनका आधारमा आफ्नै शैलीमा सिर्जनात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

[२]

समूह 'क' मा भएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

समूह 'क' समूह 'ख'

परिस्कार विकल्पमा आउने

मस्तक रोपाईमा कोदालाको काम गर्ने व्यक्ति

मनिटर त्रुटि हटाउने काम

लाठे कपडाको टुक्रो

कम्प्युटरको स्किन

शिर

२.

दिएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

उनको देहावसानले गर्दा वरिपरि गाउँको अपार क्षति भयो । भोका नाइग्रा, दीन, दुःखी दरिद्रका बाबु मरेै । बुढाबुढी र असहायको टेकेको लट्ठी भाचियो । न्यायको बत्ती निभ्यो । अनाय अशक्तको आशास्तम्भ ढल्यो । गाउँका ‘धन्वन्तरि’ अस्ताए । आशाको त्यान्द्रो पनि छिन्यो ।

(क)

'निसाफ' को पर्यायवाची शब्द ...................... हो ।

(ख)

'सुखी' को विपरीतार्थक शब्द ...................... हो ।

(ग)

'दिन' शब्दको श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द ...................... हो ।

(घ)

'पराल' को लघुतावाची शब्द ...................... हो ।

३.

दिएको अनुच्छेदबाट एउटा उच्चान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

जता काफल पाक्छ उतै चरी नाच्छ भन्दै नवनियुक्त प्रधानाध्यापकलाई माला लगाउन पुगेका एक जना शिक्षक टेबुलमा माला थपक्क राखेर हात मिलाउन थाले । अर्को शिक्षक भने ल्हासामा सुन छ कान मेरो बुचै भन्दै जुरुक्क उठेर आफ्नो बाटो लागे ।

४.
[१]

दिएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छाानी लेख्नुहोस् :

(क)

(अ) (i) बाताबरण          (ii) बाताबरण     

   (iii) वातावरण          (iv) वातावरण

(ख)

(आ) (i) भन्दा              (ii) झुण्डा

       (iii) झुण््डा              (iv) भंडा

(ग)
[१]

दिएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

प्रतिभाशाली महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले लेखेका मुनामदन, कुञ्जिनी र लुनी खण्डकाव्य नेपालभरि चर्चित छन् ।

५.
[३]

दिएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

परिश्रमीले कर्म गरेर खान जानेका हुन्छन् । असल कर्मको महत्त्व उनीहरूले बुझेका हुन्छन् । पाखुरा बजारेर जीवन निर्वाह गर्ने उनीहरूप्रति सबै व्यक्तिले सम्मान गर्नुपर्छ ।

६.
[२ + २ = ४]

दिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क)

दिएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

आज ग्रामीण जनजीवन सहरीता बन्दै तडकभडकमा दुइद्दे गएको देख्दा समाजका प्रबुद्ध व्यक्तिसमेत चिन्तित बनेका छन् । विज्ञान र प्रविधिको जन्माएका यन्त्रमानव कै मानिस विचित्रका कुरूप प्राणी बन्नुहुँदैन ।

(ख)

दिएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

हिजो आजका मानिससँग आल्तुफाल्तु समय कहाँ छ ? उनीहरू जीविकोपार्जनका लागि रातदिन कामसाम गर्न बाध्य छन् । आखिर हात र मुख जोर्न छलछाम गर्नुभन्दा आआफ्नो काममायजामा ध्यान दिनु उचित हुन्छ ।

७.
[२]

दिएका वाक्यलाई भविष्यत् कालको सामान्य पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

मनोहर विद्यालय गयो । मनोहरले विद्यालयमा पढ्यो । मनोहरले कक्षा कार्य गर्यो । मनोहर घर फर्कीयो ।

८.
[२]

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क)

सम्भावनाथक भावका फरक फरक क्रियापद प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो टोलको विकासका बारेमा वर्णन गर्नुहोस् ।

(ख)

दिएका तृतीय पुरुषका वाक्यलाई द्वितीय पुरुषमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

उनी असल विद्यार्थी हुन् । उनी कक्षामा सबैभन्दा बढी उपस्थित हुन्छन् । उनी सबैलाई आदर गर्छन् । उनी पढाइका साथै खेलकुदमा पनि रुचि राख्छन् ।

९.
[४]

कोष्ठकमा दिएका सङ्केटका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क)

हामी बन्दीपुर गयौँ । हामी रमायौँ । (वाक्य संश्लेषण)

(ख)

गोपाल छाता ओढ्छ । (कर्मवाच्य)

(ग)

विद्यार्थी खेल खेल्दै थिए । (प्रेरणार्थक)

(घ)

सुबोधले भाइलाई आज बजार नजाने कुरा सुनायो । (प्रत्यक्ष कथन)

१०.
[४]

दिएको अनुच्छेद पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

देवकोटाको जागिरे जीवनयात्रा पनि नदी भै एकनासले कहिल्यै बगेन । उनको जीवनमा कहिलेकाहीँ खालीलाग्दा दुःखखसुख निमित्तिए । देवकोटा ३४ वर्षको उमेरमा नै नेपाली भाषाअनुवाद परिषद्मा नेपाली पुस्तक लेखकका रूपमा जागिरे भए । यो जागिर अवधि उनको लेखन यात्राको स्वर्णकाल रह्यो । यसै समयमा उनले उत्कृष्ट खालका महाकाव्य र खण्डकाव्य साथै थुप्रै कविता, गीत, बालकविता, कथा र निबन्ध रचना गरेका छन्। देवकोटाको महासागर जस्तो प्रतिभा राणाहरूको निरङ्कुशताको साँघुरो सुरुङभित्र कसरी बग्न सक्यो र ? मुलुकमा जति बेला प्रजातन्त्र प्राप्तिका लागि क्रान्तिी आगो सल्केको थियो, त्यति बेला उनले पनि विद्रोहको आँटी समाते । उनी वि.सं. २००४ मा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा संलग्न भए । उनी घरपरिवार कसैलाई थाहा नदाइ बनारसतर्फ प्रवासािए। त्यहाँबाट निस्कने 'युगवाणी' पत्रिकामार्फत निरङ्कुशविरुद्ध युगले चाहेको विद्रोहको वाणी फुके । त्यहाँ उनी सिकिस्त बिरामी परे । उनी शारीरिक अवस्था झनझन बिग्रँदा बोल्न पनि नसक्ने अवस्थामा पुगे । असक्त भई प्राणै जोगाउन मुश्किल परेपछि उनले विदेशमा बसेर मर्नभन्दा आफ्नै देशमा बसेर सक्दो सेवा गर्ने विचार लिएर काठमाडौँ आए ।

प्रश्नहरू :

(अ)

'त्यति बेला देवकोटाले विद्रोहको बाटो समाते' यो वाक्यलाई अकरणमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(आ)

अनुच्छेदमा रेखाङ्कन 'त्यहाँबाट' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(इ)

'त्यहाँ उनी सिकिस्त बिरामी परे ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(ई)

'उनी शारीरिक अवस्था झन्झन् बिग्रँदा बोल्न पनि नसक्ने अवस्थामा पुगे ।' यस वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

११.
[४]

दिएको गद्यांश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

नेपालको प्राकृतिक, भौगोलिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पर्यावरण जैविक खेतीका लागि अनुकूल छ। प्रशस्त मात्रामा जङ्गल, चरन सुविधा र पानीको स्रोत भएकाले नेपालमा व्यावसायिक रूपमा गाई, भैँसी, बाख्रा, भेडा, कुखुरा, सुँगुर, माछा जस्ता पशुपन्छी पालन सकिन्छ। यसबाट पर्याप्त मात्रामा दूध, दही, घिउ, ऊन, मह, चिज आदिको उत्पादनका साथै प्राङ्गारिक मल उत्पादन हुन्छ। पानीको स्रोत उपयोग गरेर सिँचाइको राम्रो व्यवस्था गर्न सकिन्छ। बहुसङ्ख्यक नेपालीको पुख्र्यौली व्यवसाय जैविक खेती नै भएकाले त्यसलाई थोरै आधुनिक र व्यावसायिक बनाइदिए पुग्छ। अब नेपालका गाउँगाउँसम्म सडक यातायात पुग्न थालेको छ। उत्पादित वस्तुलाई बजारसम्म पुर्याउन सहज बन्ने छ। जैविक खाद्यवस्तु देशमित्र र विदेशमा पनि महँगो मूल्यमा सजिलै बिक्री हुन्छन्। वर्सेनी अर्बौं रुपैयाँको खाद्यपदार्थ आयात गर्ने अहिलेको नेपालको बाध्यता बनेको छ। निर्वाहामुखी र परम्परागत खेतीका कारण यस्तो भएको हो। जैविक खेतीलाई वृहत् अभियानका रूपमा अगाडि बढाउन सके नेपाल खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर हुन सक्छ। नेपालमा व्यावसायिक जैविक खेतीलाई रोजगारीको मुख्य आधार बनाउन सकिन्छ । युवाहरू स्वदेशमा नै रहँदा राष्ट्र विकासमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ । परनिर्भरता घट्दा स्वावलम्बी संस्कृतिको विकास हुन्छ।

प्रश्नहरू :

(अ)

नेपालको सन्दर्भमा जैविक खेतीका लागि कुन कुन पक्ष अनुकूल छन् ?

(आ)

जैविक खाद्यवस्तु कहाँ कहाँ बिक्री हुन्छन् ?

(इ)

जैविक खाद्यवस्तु किन महँगो मूल्यमा बिक्री हुन्छ ?

(ई)

नेपाललाई खाद्यान्नमा कसरी आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ ?

१२.
[४]

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क)

दिएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमते लेख्नुहोस् :

  • नाम: अरुणा लामा

  • जन्म: वि.सं. २००२ भाद्र २४ गते

  • जन्मस्थान: दार्जिलिङ, भारत

  • विशेषता: स्वरमा सुकोमलमता र सुमधुरता, अन्तरमनको मर्म र करुणाको स्वर, प्रतिध्वनित भावपूर्ण र करुणापूर्ण स्वर, जातीय सचेतना र मानवीय संवेदनाको उत्कर्ष

  • सम्मान: स्वर किन्नरीका रूपमा सम्मानित नारी प्रतिभा, 'छिन्नलता' पुरस्कारद्वारा सम्मानित, 'कान्छी' चलचित्रको उत्कृष्ट गायिका

  • पुरस्कार: 'उर्बशी' चलचित्र पुरस्कार, भारतस्थित कलकत्ताको 'दिसारी' पुरस्कार

  • मृत्यु: वि.सं. २०५४ माघ २२ गते

(ख)

'फोहोरमैला व्यवस्थापन' शीर्षकमा दुई जना साथीबीच भएको संवाद तयार पार्नुहोस् ।

१३.
[४]

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क)

खाली जमिनमा वृक्षरोपण गर्नका लागि आवश्यक बिरुवाको माग गर्दै जिल्ला वन कार्यालयलाई लेखिने निवेदनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

(ख)

विद्यालयले मनाएको वार्षिकोत्सव कार्यक्रमको विषयवस्तु समेटी राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकामा प्रकाशन गरिने समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

१४.
[२]

दिएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

ससाना कार्यबाट प्राप्त हुने ठुल-ठुला परिणामले पनि कर्तव्यको महानता झल्काउँछ । हरेक नागरिकले गर्नुपर्ने आआफ्ना कर्तव्यका दायरा छन् । आआफ्ना ठाउँबाट सबैले आआफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरेको समाज सभ्य हुन्छ र सुसंस्कृत हुन्छ । ससाना कुरा मात्र हेरी न ! नागरिकले आआफ्ना घर वरपर सफा गरे भने सिङ्गो गाउँ वा सहर सफा हुन्छ । कृषकले झरी, बादल नभनी गरेको मिहिनेतले सबैले खाने अन्न उत्पादन हुन्छ । समाजमा बस्ने नागरिकले एकअर्काको अस्तित्वको सम्मान र आदर गर्दै आफ्नो दायित्व निर्वाह गरेको समाज आदर्श समाज हुन्छ । शिक्षकले पेसाप्रतिको निष्ठा र सोनुसारको आचरण गर्दा शिक्षकको कर्तव्य पूरा हुन्छ।

१५.
[३]

दिएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिमा व्यवस्थापन, सङ्गठन र निदानका समेत केही सीमा रहेका छन् । दुर्घटनामा परी अङ्गभङ्ग भएको साथै एपेन्डिसाइटिस, हृदयाघात, पक्षघात आदि रोगबाट पीडित बिरामी, शल्यक्रिया गरिने उपचार, सघन उपचार आदिमा राखेर गरिने उपचारमा एलोप्याथीको सहयोग लिनुपर्ने अवस्था छ । साथै आयुर्वेद उपचारका नाममा जसले पनि औषधी बेच्नु, भिडभाड हुने ठाउँमा हकरले पनि औषधी बेच्नु र त्यसलाई रोक्ने कुनै संयन्त्र नहुनु र यसरी जो पायो त्यसले घरघरै स्वघोषित वैध बनेर उपचार गर्नु जस्ता यसका सीमा हुन् । आयुर्वेदिक औषधीको पार्श्वप्रभाव न्यून हुन्छ । धेरै खायो भने चिनी पनि तितो हुन्छ भने झैँ नजानी नजानी त्यस्ता औषधी खाँदा जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ।

१६.
[४+४=८]

दिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क)

दिएको कथाంశ पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

खुसी घाटीमा नै अड्किए जस्तो भयो । बोल्ने गाह्रो भयो । मैले आमालाई गम्लुङ्ग अंगालो हालेँ । आमाको छातीबाट न्यानो प्रसार भएर मेरो भित्र हृदयमा पुग्यो । म निकै बेरसम्स अगालोमै बेढिरहें । मेरो हिक्क झन् झन् बढेर आयो।

(अ)

'म' पात्र आमाको अंगालोमा बाँधिएर किन हिक्क हिक्क गरिन ?

(आ)

कथांशमा म पात्रको कस्तो अवस्थालाई चित्रित गरिएको छ ?

(ख)

दिएको जीवनीको अंश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

सादा जीवन, उच्च विचार र मानव सेवामा समर्पित भएका कारण रुइत आफ्ना सपना पूरा गर्न सफल भएका हुन् । सफल र लोकप्रिय बन्न विदेशी जानुपर्छ भन्ने सोचलाई रुइतले गलत साबित गरिदिएका छन् । नेपालमै बसेर संसारभरिका मानिसको सेवा गर्न र जीवनलाई सार्थक बनाउन सकिन्छ भन्ने कुराका लागि रुइतको जीवनी अनुपम दृष्टान्त हो । धैर्य, साहस, दृढ इच्छाशक्ति र सङ्घर्षबाट मानिस आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न सक्छ भन्ने कुराको प्रेरणा उनको जीवनीबाट पाउन सकिन्छ।

(अ)

स्वदेशमै बसेर जीवन सार्थक पार्न के गर्नुपर्र्छ ? अनुच्छेदका आधारमा लेख्नुहोस् ।

(आ)

सन्दुक रुइतबाट प्रेरणा पाउन सकिन्छ ? माथिको अंशका आधारमा लेख्नुहोस् ।

१७.
[४]

यदि तपाईं 'घरझगडा' कथाकी पात्र राजेन्द्रलक्ष्मी हुनुभएको भए देवर बहादुर शाहप्रति तपाईंको व्यवहार कस्तो हुन्थ्यो ? तर्क दिई लेख्नुहोस् ।

१८.
[४]

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क)

नेपाल भोको रहन्छ सितो एउटैले नखाए

नेपाल नाङ्गो रहन्छ टालो एउटैले नलाए ।

(ख)

सबै पर्खाइको पर्खिएर मेरा सयौँ सपना पर्खिरहेछन्, इच्छा र आकांक्षा पर्खिरहेछन्।

१९.
[७]

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

दिएको कथांश पढी सोधिएको प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

कसले भन्छ अकारण नै कोही शत्रु हुँदैन ? मान्छे अकारण कोही कसैको शत्रु हुँदैन तर झगडाको निहुँ कति सजिलो पाइन्छ ? कृष्ण रायले धेरैसँग सङ्गत गरेनन तर जतिसँग गरे सबैलाई तिनीसँग 'बापवैरि साँध्ने' कुनै न कुनै निहुँ दिए। कस्तो अचम्म, निर्दोष कुरामा पनि विषालु साँप जस्तै बैरी बनाउने साधन लुकह्रेको देखिन्छ । भोलिपल्ट यो घटनाको जाँच हुँदा पुलिसको इन्स्पेक्टरले तिनलाई सोध्यो, "तपाईंलाई कसैमाथि शङ्का छ ?" कृष्ण रायले गम्भीर भएर उत्तर दिए, "रामे, केदार, युवक, गोविन्द पण्डित, कन्हैया, मास्टर, बुधे, लीला, पुष्पराज, रामचन्द्र पराजुली ......"

(क)

'शत्रु' कथाका पात्र कृष्ण रायका मनमा उब्जिएका मानसिक उतारचढावलाई कथाका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

(ख)

दिएको एकाङ्कीको अंश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

हाल युवावर्ग विदेश पलायन भइरहेको समयमा एकाङ्कीकारले पात्र 'बतासे' का माध्यमबाट कस्तो सन्देश दिन खोजेका छन् ? पाठका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

२०.
[७]

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क)

राष्ट्रप्रति मेरो कर्तव्य

(ख)

सूचना र प्रविधिको महत्त्व

(ग)

यातायात र विकास

Compulsory Nepali — पुरानो प्रश्नपत्र 2082 BPNEB Exam

Paper Overview & Analysis

2082 BP

Year

पुरानो प्रश्नपत्र

Type

75

Full Marks

32

Pass Marks

3 Hours

Duration

45

Question Items

Question Type Breakdown

Short Answer45